DONDERDAG 20 NOVEMBER 2003 | SHANGHAI
logo
1960-1980 / Het is hier fantastisch!

Veel Nederlandse intellectuelen koesterden in de jaren zestig en zeventig sympathie voor communistisch China. Enkelen reisden daadwerkelijk af naar China en zagen vooral wat ze wilden zien: een prachtig land waarin iedereen harmonisch samenleefde.

Linkse intellectuelen
Het schijnt iets voor linkse intellectuelen te zijn. Mopperen op de eigen 'op-geld-beluste' samenleving en dromen van een ideale heilstaat. Vandaar dat er een grote aantrekkingskracht uitging van de nieuwe socialistische en communistische staten die in de loop van de vorige eeuw werden gesticht. Een flink aantal linkse intellectuelen ging dan ook gretig in op de uitnodigingen de nieuwe heilstaat-in-opbouw te komen bekijken. En omdat deze 'fellow-travellers' van te voren al hadden besloten wat ze wilden zien, een harmonieuze gemeenschap waar iedereen gelijk is, werden de ogen gesloten voor zaken die dit beeld konden verstoren, zoals politieke eenzijdigheid, onderdrukking, corruptie en armoede.

“Vreemd dat ik me hier zo veilig voel, in een volstrekt vreemd land, ik zou er in Amsterdam niet over piekeren om ’s avonds in mijn eentje op een kermis rond te hangen”.
Anja Meulenbelt in Grote voeten, kleine voeten. Vrouwen in China.

Soviet-Unie
De fellow-travellers kennen hun oorsprong in de jaren '30 van de vorige eeuw toen de communistische regering van de Sovjet-Unie een aantal linkse intellectuelen uitnodigde met eigen ogen de opbouw van het socialisme te bekijken. En die invitatie wierp zijn vruchten af. Zo schreef de Franse schrijver André Gide na zijn bezoek in 1936 dat in de Sovjet-Unie "een proefneming [werd] gedaan als nooit tevoren, die ons hart van hoop deed zwellen, waarvan wij een onbegrensde vooruitgang verwachtten, die door haar stuwkracht in staat zou zijn de gehele mensheid met zich mee te slepen". Toen jaren later bleek dat de bezoekers een rad voor ogen was gedraaid zochten ze een andere bestemming.

“Wij wilden jullie misleiden, maar jullie wilden misleid worden”,
Chinese Gids in 1979 tegen een Amerikaan die hij vroeger had rondgeleid.

Culturele Revolutie
Eén van de nieuwe heilstaten die werd omarmd was China. Het land van de Grote Roerganger kende vooral aan het eind van de jaren '60 en het begin van de jaren '70 een toestroom van sympathisanten, waaronder ook enkele Nederlanders. Nu is juist deze periode, die van de Grote Proletarische Culturele Revolutie, een van de zwartste bladzijden uit de geschiedenis van China. In minder dan 10 jaar werd het land naar de rand van de afgrond gebracht en werden de levens van miljoenen inwoners verwoest. Maar, als je het als overheid allemaal zelf in de hand houdt hoeven de gasten niets te merken van de chaos die er in je land heerst. En dus konden we in 1970 het verhaal lezen van de socioloog Wertheim die de periode van vrijwel totale burgeroorlog omschreef als 'een heldhaftige poging' van Mao Zedong en zijn volgelingen om 'het teruglopend getij in de revolutie tegen te houden en opnieuw het enthousiasme van de guerrillero's van het eerste uur op te wekken'.

Vaste begeleider
Iedere fellow-traveller die een bezoek bracht aan China kreeg een vaste begeleider die geen moment van zijn of haar zijde zou wijken. Deze Chinees stond op een bijna potsierlijke manier model voor de heilstaat. Neem nu bijvoorbeeld de begeleider van PPR fractievoorzitter Bas de Gaay Fortman die in 1973 met een parlementair delegatie door het land trok. 'Onze Nederlands sprekende begeleider (...) vertelde overtuigend hoe dankbaar hij was dat hij een jaar in een arme communie had mogen werken', schreef De Gaay Fortman in zijn reisverslag. 'Nu was hij in zijn werk meer verbonden met de mensen aan de basis van de maatschappij. Zo was ook zijn houding tegenover de regen veranderd. Vroeger vond hij regen vervelend, nu was hij blij voor de boeren, die de regen nodig hadden.

“Al die vriendelijkheid bemoeilijkt de communicatie. Want als je zo ontvangen wordt zeg je in een fruitteeltcommune niet meteen: de boomgaarden zien blauwwit van het vergif dat jullie er opspuiten; wat hebben jullie met de vogels gedaan, want ik zie er niet één; maken jullie je helemaal geen zorgen over natuurbescherming? Zoiets zeg je dan niet.”
Nederlandse China-reiziger uit de jaren zeventig J.T. Barendregt.

Modelboerderij
De vaste begeleider nam zijn 'fellow-traveller' vervolgens in een twee weken durend reisje mee naar een modelboerderij, een moderne fabriek, een heropvoedingskamp, een sociale zorginstelling en een waterkrachtcentrale of nieuwe brug. En overal stonden comités klaar om de 'broeders en zusters uit het Westen' al dan niet zingend te ontvangen. Tussendoor werden de gasten uiteraard gefê met banketten vol heerlijke spijzen en dranken. Hoogtepunt was een persoonlijke ontmoeting met één van de helden van de revolutie, die samen met Mao had meegelopen in de legendarische Lange Mars van 1934.

Mao-Lobby
In 1975 ontstond een heftige 'China-debat' naar aanleiding van een aantal publikaties in het weekblad Vrij Nederland. Renate Rubinstein, die een korte trip met de toenmalige minister van buitenlandse zaken Van der Stoel naar China had gemaakt, viel de socioloog Wertheim aan op zijn uitspraak dat een socialistische maatschappij-ordening beter in staat zou zijn milieuvervuiling te voorkomen en bestrijden. Rubinstein was na gesprekken met een aantal ooggetuigen van het tegendeel overtuigd. Nadat ook een Belgische sinoloog steeds meer gehoor kreeg met zijn ontmythologiserende geschriften over de Chinese maatschappij kroop de 'Mao-lobby', zoals Rubinstein de China-aanhangers rond Wertheim noemde, in de pen. 'De concrete resultaten van het Chinese socialisme wegen in dit geval zwaarder dan het moralistisch gebabbel hoe het allemaal anders had kunnen lopen'.

Na de dood van Mao in 1976 werd er ook uit officiële Chinese kringen steeds meer kritiek geuit op het gevoerde communistische beleid. Stukje bij beetje kwamen de meest verschrikkelijke verhalen het land uit. Het bleek dat door toedoen van De Grote Sprong Voorwaarts ('58-'61) en De Culturele Revolutie ('66-'76) tientallen miljoenen mensen de dood in waren gejaagd.

“In een onbeschrijflijke storm keerde een volk van bijna een miljard personen uit zelfbehoud terug tot zijn revolutionaire inspiratie, en vernietigde de kiemen en uitwassen van de vereeuwiging overal waar het die maar kan vinden”.
Harry Mulisch over de Culturele Revolutie.

Seksuele gebruikswaarde
Slechts een enkeling waagde het nog met jubelende verhalen thuis te komen. Een van hen was de feministische schrijfster Anja Meulenbelt die in 1980 een reis naar China maakte op uitnodiging van de Chinese Vrouwenfederatie. Zij beschikte over een bijna angstaanjagend kritiekloze houding. Vrijwel alles in China was mooi, mooier dan in het Westen. Ze kon al in tranen uitbarsten bij het zien van een rund dat een ploeg over een stukje bouwland trok. Als feministe was ze vooral getroffen door de gelijkheid van de sexen. 'Ik word hier niet getaxeerd op seksuele gebruikswaarde zoals dat in het Westen automatisch wel gebeurt'. Ook was ze erg te spreken over de uniformiteit van de kleding die de mensen de mogelijkheid bood hun eigen persoonlijkheid te tonen. 'Waar heb ik het toch vandaan dat ze allemaal op elkaar zouden lijken in hun bijna gelijke kleding? Hier zie ik hoe juist de eenvoudigheid wat ze aanhebben hun eigen karakter laat zien, zonder de façade van mode of make-up, zonder de maskers'. Arme Anja Meulenbelt, haar boek Grote voeten, kleine voeten. Vrouwen in China werd met de grond gelijk gemaakt. En van die geroemde uniformiteit is ook al niks meer over. Tegenwoordig dragen de Chinese vrouwen die hun persoonlijkheid willen tonen bij voorkeur hoge hakken en mantelpakjes.

Dit is de vijfde aflevering van een serie portretten van beroemde China-gangers.

Volgende week: Adriaan van Dis en Carolijn Visser.

Bronnen

- Verre paradijzen. Linkse intellectuelen op excursie naar de Sovjet-Unie, Cuba en China
A. Aarsbergen

- Grote voeten, kleine voeten. Vrouwen in China
A. Meulenbelt